MIASTO

   Odra odchodzi do Bałtyku trzema odnogami: Dziwną, Świną i Pianą. Po obu stronach rzeki Świny, na trzech głównych zamieszkałych wyspach (Uznam, Wolin, Karsibór) położone jest Świnoujście. W jego granicach znajduje się jeszcze około czterdziestu nie zamieszkałych wysp. Miasto nie ma skrawka lądu stałego. Kiedyś w tym miejscu (według archeologów od ok. 1000 roku przed narodzeniem Chrystusa) była to jedyna przeprawa przez Świnę. Rzeka stanowiła granicę między Wolinianami a plemionami Czrezpienian, należących do Związku Wieleckiego. Od początków Księstwa Pomorskiego warowne grody broniły ujścia Świny, nie oparły się jednak najazdom Duńczyków.

   Na zachodnim brzegu Świny, w rybackiej wiosce Zwyna (zwanej później West-Swine) w 1336 r. istniała już świątynia i parafia. Do rozwoju tej osady przyczyniła się sytuacja polityczna po wojnie 30 - letniej. W wyniku traktatu sztokholmskiego (1720r.) Piana znalazła się po stronie szwedzkiej. Szwedzi nakładali wysokie cła na towary przewożone do władanego przez Prusy szczecina. Dziwny, mimo prób, nie udało się wykorzystać jako szlaku wodnego. Pozostawała trzecia z dróg wodnych - Świna. By nie dopuścić do upadku portu szczecińskiego , Prusy podjęły w 1729 roku prace przy udrożnieniu i budowie portu. W 1742 roku zaczęto używać nazwy:Świnoujście, a w 1747 r. ogłoszono otwarcie portu morskiego. Rozwój był tak dynamiczny, że w 1765r. Świnoujście otrzymało prawa miejskie. Po powstaniu miasta liczba ludności gwałtownie wzrastała (w 1700r. w West-Swine mieszkało 8 rodzin, a w 1765 r. Świnoujście liczyło ponad 1000 mieszkańców).

ORGANIZACJA KOŚCIELNA

   Najtrwalszą konsekwencją zwycięskiej wyprawy Bolesława Krzywoustego przeciw Księstwu Pomorskiemu w 1121r. była chrystianizacja tych ziem. Święty Otton z Bambergu przemierzał ziemie nad Odrą i Bałtykiem w dwóch wyprawach misyjnych (1124r., 1128r.). W czasie pierwszej wyprawy dotarł nad oba brzegi Świny. Wracając do posługi w swojej diecezji, pozostawił w Wolinie Wojciech (swojego kapelana), który był pierwszym biskupem pomorskim. Ustanowiona w 1141r. diecezja została (ze względu na spory pomiędzy Magdeburgiem a Gnieznem o włączenie nowej diecezji do ich jurysdykcji) podporządkowana bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Najazdy duńskie sprawiły, że stolicę biskupią przeniesiono z Wolina najpierw do Uznoim, a następnie w 1176 r. do bezpieczniejszego Kamienia. U ujścia Świny, ze względu na mające duże znaczenie grody obronne, z pewnością istniała świątynia. Nie ma jednak żadnych bezpośrednich przekazów na ten temat. Nie wiemy, kiedy powstała parafia ani kiedy wybudowano kościół. W 1336 r. wspomina się proboszcza miejscowości: Zwyna. Niewielka murowana świątynia powstała prawdopodobnie w XIV wieku. Jej wygląd znamy ze sztychu Meriana i pieczęci już wówczas parafii protestanckiej. Z wyposażenia znane były dzwony. Próbowali zrabować je Szwedzi, ale wpadły im do wody. Odnaleziono je w XIX wieku i przekazano muzeum w Szczecinie. Do dnia dzisiejszego zachowały się dwie XV-wieczne polichromowane figury: Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja.
   Wspaniały rozwój diecezji kamieńskiej zakończył się niezwykle gwałtownie. W 1534 r. sejmik w Trzebiatowie zatwierdził protestantyzm i przejęcie dóbr kościelnych. Po 1545 r. Kościół katolicki na Pomorzu przestał istnieć, a za praktyki religijne od 1679 r. groziło nawet więzienie. Naturalnie i kościół w West-Swine został przejęty przez protestantów już w 1557 r. Świnoujście rozwijało się. Mimo, że wielokrotnie rozbudowywano kościół (pierwotne rozmiary ok. 11 x 6,5 m) nie mógł on zaspokoić potrzeb. Dlatego w latach 1788 - 1792 rozpoczęto budowę nowego, pod wezwaniem Chrystusa Króla. Starą świątynię rozebrano, zaś uzyskany dzięki temu materiał zużyto do budowy plebanii.
   Po upadku diecezji kamieńskiej jurysdykcję nad tymi terenami przejął Apostolski Wikariat Północny, zależny od Nuncjusza Apostolskiego w Kolonii, w 1622 r. przekazany nuncjaturze warszawskiej. Od 1819 r. pomorze podlegało biskupowi wrocławskiemu. W 1829 r. wydzielono Delegaturę dla Brandenburgii i Pomorza , z siedzibą w Berlinie, z której utworzono w 1930 r. diecezję berlińską. Rekatolizacja wiązała się z garnizonami wojskowymi i napływem polskich robotników sezonowych. Katolicy stanowili ok. 1% ludności.

   Do 1867 r. do Świnoujścia dwa razy w roku przyjeżdżali księża mówiący po polsku, aby objąć opieką duszpasterską Polaków służących w wojsku pruskim. W 1867 r. w Świnoujściu mieszkało piętnaście rodzin katolickich, była już szkoła, w której odprawiano nabożeństwa. W 1869 r. zakupiono "Dom Misyjny" i urządzono w nim kaplicę. W 1883 r. gmina katolicka liczyła 300 osób. W 1888 r. Świnoujście otrzymało własnego kapelana obsługującego stację misyjną w Anklam, a obok "Domu Misyjnego" wybudowano plebanię (istnieje do dzisiaj). Rozebrano go, aby w tym miejscu wybudować kościół. Projekt wykonał architekt berliński Engelbert Seibertz. 15 sierpnia 1895 r. położono kamień węgielny pod budowę świątyni. Ze względów oszczędnościowych (prawdopodobnie brak środków finansowych opóźnił realizację projektu) zrezygnowano z ośmiobocznej kaplicy, absydy, ozdób i architektonicznych detali. Wszystkie inwestycje były finansowane w znacznym stopniu przez Związek św. Bonifacego, który wspierał parafie katolickie w diasporze. Kościół został poświęcony 22 lipca 1896 r.

DO ROKU 1945

   30 sierpnia 1896 r. erygowano parafię pw. Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Morza (Stella Maris)w Świnoujściu. Jednakże władze pruskie utrudniały rozwój Kościoła katolickiego na ziemiach "czysto protestanckich". Inaczej było podczas erygowania nowych parafii ewangelickich - na ich utworzenie wystarczył jedynie akt erekcyjny. W przypadku powstawania parafii katolickich władze bardzo skrupulatnie sprawdzały, czy zostały spełnione wszystkie wymagane warunki. Często erygowaniu katolickiej parafii sprzeciwiały się władze lokalne i rady gmin ewangelickich. Dlatego parafia w Świnoujściu, chociaż istniała od 1896 r. została przez władze zatwierdzona dopiero w 1908 r. Pierwszym proboszczem był ks. Völkner.

   Nowo powstała parafia rozwijała się bardzo dynamicznie, przybywało katolików na stałe tutaj osiedlających. W Międzyzdrojach, dzięki hrabiemu d`Houssonville, w wilii powstał w roku 1899 katolicki ośrodek duszpasterski. Siostry boromeuszki pomagały kuracjuszom. Obok tej willi w październiku 1901r. położony został kamień węgielny pod kaplicę pw. Matki Boskie Uzdrowicielki Chorych, którą poświęcono 1 września 1902 r. Kaplice Stella Matutina, wraz ze związanym z nią ośrodkiem duszpasterskim, funkcjonuje nieprzerwanie do dnia dzisiejszego. W 1927 r. ówczesny proboszcz ks. dr Adolf Moepert, sprowadził do Świnoujścia siostry Maryi Niepokalanej, zgromadzenie założone we Wrocławiu "dla panien polskich w zaborze pruskim". Od 8 maja 1928 r. klasztor mieści się przy ul. Chopina 7.

   Parafia liczyła 1500 katolików. Wojna przyniosła nowe doświadczenia. Proboszcz ks. Paweł (Paul) Adamus, został potajemnie aresztowany tuż przed Wielkanocą (19 III 1941r.), mimo że pełnił od 11 lat funkcję kapelana portowego Kriegsmarine. Szykanowano go jeszcze przed wojną za pracę w środowiskach polonijnych. W 1924 r. został, za przygotowywanie polskich dzieci do I komunii świętej w języku polskim, przeniesiony ze szczecina na Rugię. Aresztowanie było tak zorganizowane, że nikt nie orientował się, co się z proboszczem stało. Po dłuższych poszukiwaniach ks. Kurt Reuter (wikariusz) odnalazł ks. Adamusa w Szczecinie w więzieniu gestapo. Nie pomogły żadne interwencje. Nie pomogły żadne interwencje. Księdza Adamusa osądzono i umieszczono w obozie koncentracyjnym za "służbę Bożą wśród polskich pracowników cywilnych", szczególnie dlatego, iż używał w kazaniach i sakramencie pokuty języka polskiego. W Świnoujściu podczas wojny pracowało wielu Polaków wywiezionych na roboty przymusowe (przeżyło bardzo niewielu). Miasto było nie tylko największy portem Kriegsmarine na Bałtyku, ale zostało włączone w kompleks poligonu Peenenmunde, znanego z wyrzutni pocisków "V". Ksiądz Adamus przebywał w KL Dachau (nr 26254) od 13 czerwca 1941 do 8 kwietnia 1945r. Po uwolnieniu powrócił do Świnoujścia. Ksiądz K. Reuter pieczołowicie zbierał korespondencję związaną ze zniknięciem i (jak się później okazało aresztowaniem proboszcza), listy wysyłane z obozu. Zachowały się do dzisiaj w archiwum parafialnym.

PO WOJNIE

   10 lipca 1945 r. jurysdykcję na terenach Pomorza Zachodniego otrzymał ks. Świetliński, a 15 sierpnia tego roku prymas August Hlond utworzył w Gorzowie Wielkopolskim administrację apostolską: kamieńską, lubuską i prałaturę pilską. Administratorem został ks. Edmund Nowicki. 28 czerwca 1972 roku na terenach administracji powstały trzy diecezje: gorzowska, koszalińsko - kołobrzeska i szczecińsko - kamieńska. Pierwszym biskupem szczecińsko - kamieńskim był dr Jerzy Stroba. 26 czerwca 1992 r. papież Jan Paweł II obdarzył Szczecin godnością stolicy nowej prowincji kościelnej. Pierwszym metropolitą szczecińsko - kamieńskim został ks. arcybiskup Marian Przykucki

   Ziemie Odzyskane w pierwszych latach po wojnie charakteryzowały się tym, iż na rozległych terenach brakowało, szczególnie ze względu na osiedlających się polaków (a więc głównie katolików) duszpasterzy. Niedostatek kapłanów był przez dziesięciolecia w powstałych w północno - zachodniej części Polski diecezjach główną bolączką. Ksiądz Adamus, który szczęśliwie powrócił z obozu koncentracyjnego, zastał dobrze funkcjonującą parafię przez ks. K. Reutera. Pełnił on dalej, mimo powrotu proboszcza, obowiązki administratora. Pierwszym kapłanem polskim, który przybył do Świnoujścia po zakończeniu działań wojennych, był ks. Franciszek Łojek. Relacjonował on w piśmie do Kurii Administracji Apostolskiej w Gorzowie z dn. 10.09.1946 r., że został serdecznie przyjęty przez ks. P. Adamusa i ks. K. Reutera. Ksiądz Reuter:"(...) nie stawiał żadnych trudności w duszpasterstwie polskim". W imieniu parafii ks. Reuter występował do władz o przekazanie kościołów protestanckich Kościołowi katolickiemu. Zwracał się również do Administracji Apostolskiej o skierowanie na te tereny księży polskich, którzy objęliby opieką duszpasterską osiedlających się Polaków. 18 czerwca 1946 roku ks. Reuter otrzymał od władz cywilnych nakaz opuszczenia Polski. Ksiądz Adamus 20 czerwca 1946 roku powiadamiając o wyjeździe ks. Reutera i konieczności przejęcia obowiązków proboszcza, zaznaczył, iż również spodziewa się wysiedlenia. Takie decyzje władz państwowych wydają się dziwaczne, tym bardziej że ks. Paweł Adamus pochodził ze Śląska, urodził się w Piasecznie, nie opodal Tarnowskich Gór. Został wywieziony jednym z ostatnich transportów Niemców przesiedlanych za (w tym rejonie jeszcze przez kilka lat nieustabilizowaną) granicę.
   Od samego początku podejmowano starania o utworzenie nowych placówek. Proboszcz ze Świnoujścia dojeżdżał do kościołów w Karsiborzu, Kołczewie, Ładzinie, Międzyzdrojach i Wolinie (łączna powierzchnia 306 m2). Tworzenie nowych parafii odbywało się jednak, głównie ze względu na braki kadrowe, bardzo powoli (na przykład parafię w Wolinie erygowano dopiero w 1951 roku).

   Wraz z powstawaniem szkół rozwija się katechizacja. Według relacji skierowanej do Administracji Apostolskiej rozpoczął ją ks. F. Łojek: "(...) w szkole powszechnej, Gimnazjum wieczorowym dla funkcjonariuszy UB i kursach dla młodzieży dorosłej". 17 czerwca 1946 roku proboszczem parafii pw. MB w Świnoujściu został ks. Kazimierz Matlak.
   Głównym zadaniem pracujących w świnoujskiej parafii proboszczów było zapewnienie opieki duszpasterskiej na rozległym terenie parafii (proboszcz ze Świnoujścia obsługiwał polską część wyspy Uznam, wyspę Wolin, Karsibór, a nieraz nawet i Kamień Pomorski) oraz wydzielenie nowych placówek. Pomoc ks. Aleksandra Jaworskiego, kapelana ss. boromeuszek w Międzyzdrojach, musiała wystarczyć przez całe lata. Ksiądz A. Jaworski pracował tam od 1934 roku, szczęśliwie (choć podobnie jak ks. Adamus odprawiał Msze św. po polsku raz w miesiącu) uniknął aresztowania. Od 1949 r. do 1951 r. istniał w Międzyzdrojach samodzielny wikariat, a parafia powstała w 1951 r. Niejednokrotnie (zanim mogła powstać nowa parafia) należało doprowadzić świątynię do odpowiedniego stanu. Tak też się działo z kościołem filialnym pw. Chrystusa Króla w Świnoujściu. Prace remontowe podjęte przez ówczesnego proboszcza Świnoujścia ks. A. Janczarskiego miały na celu przygotowanie tej świątyni do funkcji kościoła parafialnego. 28 maja 1973 roku erygowano parafię pw. Chrystusa Króla. Zakończył się proces usamodzielniania się istniejących kościołów filialnych. na terenie należącym początkowo do parafii pw. Matki Bożej Gwiazdy Morza w Świnoujściu istnieją dziś dwa dekanaty, obejmujące trzy miasta: Świnoujście, Wolin i Międzyzdroje.

WYGLĄD KOŚCIOŁA

   Plebania i kościół zaprojektowane zostały w stylu neogotyckim, z krzyżowym wiązaniem cegieł. Niestety, pierwotne projekty nie zostały w pełni zrealizowane ze względów finansowych. Nie uwzględniono wielu elementów, które miały zdobić nową świątynię. Na szczególną uwagę zasługuje mozaika umieszczona nad drzwiami wejściowymi. Przedstawia ona Matkę Bożą z Dzieciątkiem Jezus w łodzi sterowanej przez dwóch aniołów. Nad wejściem do kościoła chwałę Maryi głosi ozdobiony misterną gwiazdą napis: "AVE MARIS STELLA".
   17 października 1967 roku o godz. 21²⁰, w czasie gwałtownej wichury spadł na podwórko sąsiedniego domu charakterystyczny, nadający całej budowli wrażenie lekkości hełm wieży. Szczęśliwie nie spowodowało to żadnych innych zniszczeń świątyni ani sąsiednich budynków. Wysmukłego zwieńczenia wieży nie odtworzono, a w jej miejsce szczecińska firma Bronisława i Henryka Brustów wzniosła przysadzisty hełm istniejący do dziś. Przed kościołem po wojnie zostały postawione dwie kute w metalu latarnie , stylizowane na drzewa życia.

   Do świątyni wchodzi się przez niewielki przedsionek. Wnętrze kościoła, zamknięte prostokątnym prezbiterium z wejściem do zakrystii i opierającym się na zdobionej konstrukcji chórem muzycznym, zachowało większość oryginalnych sprzętów. Interesująca jest Droga Krzyżowa malowana na blasze. Sceny przedstawiające poszczególne stacje przymocowane są bezpośrednio, bez ram do ścian nawy lub balustrady chóru. W czasie działań wojennych zniszczone zostały witraże (projekt Adolfa Seilera z Wrocławia). Uratował się witraż w prezbiterium , jednak zastąpiono go nowym. Centralna scena dawnego witraża w prezbiterium przedstawiająca Matkę Bożą została zainstalowana w kaplicy, po prawej stronie wejścia do kościoła. W podłodze kaplicy znajduje się tablica z napisem: "Kapłan Ernst Jaitne 27 4 1902 + 28 0 1931".
   W nie zmienionym stanie zachowała się ambona z malowanymi przedstawieniami Ewangelistów i ołtarz Serca Jezusowego, znajdujące się po obu stronach prezbiterium. Ołtarz z centralnie umieszczonym tabernakulum i płaskorzeźbami adorujących aniołów został pomalowany na jasny kolor, wyzłocono ornamenty, poza tym jego forma nie zmieniła się. Nabożeństwa uświetniają 8-głosowe organy zbudowane w 1903 roku przez firmę Grünberga ze Szczecina (nr 472).